Theory X and Theory Y

Hôm nay học môn Business Strategy có một topic về performance management cũng khá hay. Nói chung là topic thảo luận về rất nhiều vấn đề xoay quanh performance management nhưng có một phần khá hay bàn về động lực làm việc (performance motivation). Liên quan đến vấn đề này thì có 2 theory: Theory X và Theory Y.



Theory X bảo rằng con người ta không thích làm việc, không muốn gánh lấy trách nhiệm trong công việc. Do đó, nếu trông chờ nhân viên tự động cảm thấy yêu công việc thì chắc là đến Tết Công Gô. Do đó, cách tốt nhất là nên ép nhân viên mình làm việc cho nó chắc (kiểu Tiên hạ thủ vi cường, nó chưa có trách nhiệm thì mình ép nó làm cho công việc của mình chạy).



Theory Y bảo rằng con người ta sẽ rất thích làm việc, xem công việc như một điều cảm hứng trong cuộc sống, thưởng thức cảm giác làm việc, làm mà như chơi. Do đó, họ sẽ tự động gánh lấy trách nhiệm, tự động làm việc mà không cần ai phải thúc giục hay quản lý. Khi đó, trách nhiệm của nhà quản lý chỉ cần lái những người này vào đúng quỹ đạo của công ty, đảm bảo động lực làm việc của họ và mục tiêu của công ty là thống nhất (goal congruence).



Thực ra khoan bàn đến chuyện trong một tổ chức thì sẽ có những nhân viên theo trường phái X có những nhân viên theo trường phái Y. Bản thân mỗi cá nhân tùy theo thời điểm, tùy theo nhiệm vụ cũng có lúc X có lúc Y. Có thời điểm mới ra trường đang phấn đấu học hành và làm việc, lúc đó Y ngùn ngụt. Làm việc đến 9-10 giờ tối, về nhà còn học thêm vẫn không cảm thấy mệt mỏi. Đi làm được vài năm, vị trí senior một tí, phải giải quyết nhiều việc kể cả liên quan đến chuyên môn lẫn liên quan đến quan hệ chính trị, nhiều khi phải X một tí, thậm chí XX hay XXX cho nó dễ sống. Vấn đề là thái độ chung như thế nào để nhìn chung thì Y vẫn trội hơn X để đồng nghiệp, xếp trên còn cảm thấy mình có “passion for growth” để mà promote bản thân nữa. Hôm rồi mình có một đứa bạn không được promote lên manager vì X nhiều quá, mặc dù chuyên môn thì rất tốt.



Hôm rồi đọc cuốn hồi ký của Lê Vân cũng học được nhiều điều liên quan đến cái tương quan X và Y này. Khoan bàn chuyện nội dung và cách xử lý thông tin của Lê Vân có nhiều vấn đề mà đến giờ vẫn còn tranh cãi trên các báo và trang tin điện tử. Nhưng cái điều mình học được từ Lê Vân đó là cách suy nghĩ về công việc của bà ấy. Lúc đầu còn khó khăn gian khổ thì thực sự việc tập múa ở nhà hát, việc tham gia các hoạt động của nhà hát đối với bà ấy cũng như cực hình. Sau này khi thu nhập kinh tế đã ổn định (nhờ có mấy căn nhà cho Tây thuê), lúc đó Lê Vân mới có thể xem những hoạt động nghệ thuật của mình là cuộc chơi, chơi cho hết mình, dồn hết tâm trí vào đấy để thể hiện những vai diễn được giao. Lúc đó thành công nối tiếp thành công mới liên tục tìm đến bà ấy.



Mới hay có thực mới vực được đạo. Muốn Y, hay YY, hay YYY... trong công việc thì phải có một nền tảng kinh tế vững vàng cái đã. Có thể là có nhà cho thuê như bà Vân này (lúc nào cũng có thu nhập ổn định), hoặc giả có đầu tư trái phiếu, cổ phiếu, đầu tư đất đai.....đảm bảo được những nhu cầu cơ bản và tích lũy an toàn. Khi đó, theo thang nhu cầu của Maslow thì bản thân mỗi người sẽ tìm đến những nhu cầu cao hơn (yêu thương & chăm sóc, nhu cầu được kính trọng, được thừa nhận trong môi trường làm việc & xã hội, nhu cầu được thõa mãn các tiềm năng, khát vọng). Lúc đó, tự nhiên cảm hứng Y sẽ tự tìm đến, bạn sẽ coi công việc như trò chơi, như một thách thức mình phải vượt qua để chứng tỏ bản thân, để nhận được sự thừa nhận và kính trọng từ xã hội, .... Lúc đó, thành công, vật chất...cũng sẽ tự động tìm đến bạn. Điều này cũng tự nhiên như một quá trình phát triển của các tỷ phú/các doanh nhân thành đạt :



- Giai đoạn đầu tiên: kiếm tiền để sống và xây dựng uy tín, hình tượng cá nhân.

- Giai đoạn hai: người khác muốn hợp tác với họ vì họ có tiền hoặc có uy tín & kinh nghiệm. Tiền có thể đóng vai trò quan trọng hơn hoặc uy tín & kinh nghiệm đóng vai trò quan trọng hơn là tùy mỗi cá nhân.

- Giai đoạn ba: người khác tìm đến họ chỉ vì uy tín và kinh nghiệm của họ. Người khác tìm đến họ chỉ vì niềm tin rằng có họ hợp tác thì việc kinh doanh sẽ thành công. Lúc này xem như họ đã đạt “cảnh giới” cao nhất rồi.