Hu hu Sanlu

Vụ "động đất" Sanlu đã làm rúng chuyển ngành sữa Trung Quốc. Nhiều đại gia thế giới cũng dính chưởng khi vụ việc không dừng lại ở Sanlu mà lan ra cả ngành sữa Trung Quốc như Nestle, Dutch Lady, Arla,Unilever (với sản phẩm trà sữa Lipton - chúa ơi, món uống hàng ngày của con. Nếu con uống Lipton sữa nóng thì coi như nhân đôi nồng độ melanine hấp thụ vào người)... Với một vụ việc chấn động như thế thì báo chí đã viết rất nhiều rồi. Tuy nhiên, lướt qua các báo hàng ngày đưa tin về sự kiện này, cảm giác hình như báo chí hơi nghiệt ngã và quá tay với Sanlu thì phải. Đành rằng những sai lầm của Sanlu là không thể tha thứ được, tuy nhiên, định tội một công ty cũng như định tội một con người cần khách quan, đúng người đúng tội, không thêm bớt cũng như bỏ sót thì mới thật sự công bằng.

Bóc tách sự việc Sanlu mới thấy báo chí đi từ sự kiện trẻ em dùng sữa Sanlu bị sạn thận để buộc Sanlu 2 tội danh lớn:

- Tội danh 1: Sản xuất sữa có chứa Melanine
- Tội danh 2: Che giấu thông tin về tác hại của sữa có chứa Melanine khi đã biết được tác hại của sản phẩm (hình như thời gian dự kiến che giấu là 2 năm thì phải).

Tội danh 2 thì không có gì để bàn, đặc biệt sự che giấu hoặc trì hoãn việc công bố thông tin có cả sự tiếp tay của chính quyền Thạch Gia Trang [1] (nơi Sanlu đóng đại bản doanh). Nếu Sanlu cũng có những hành động PR và ứng cứu kịp thời, khoa học như những tập đoàn đa quốc gia khác (ví dụ: Arla [2]) thì hình ảnh Sanlu và Trung Quốc không bị xấu đi trong mắt cộng đồng như thế. Thậm chí có cả nghi vấn là sự kiện Sanlu lý ra đã được công bố sớm hơn nhưng được chỉ đạo ém nhẹm cho đến sau khi Thế vận hội Bắc Kinh 2008. Không có bằng chứng cho những nghi vấn thế này, tuy nhiên, khuynh hướng chính trị hóa các hoạt động kinh tế & xã hội không lạ gì ở Trung Quốc. Gần đây nhất việc lợi dụng cuộc rước đuốc Thế vận hội để hợp thức hóa Hoàng Sa là lãnh thổ Trung Quốc là một ví dụ sống động.

Tuy nhiên, tội danh 1 thì cần phải bàn lại. Liệu Sanlu là nạn nhân hay cố ý sản xuất sữa có chữa Melanine. Nhìn lại supply chain của Sanlu và các tập đoàn sữa khác hoạt động tại Trung Quốc, theo báo chí mô tả có thể hình dung 3 layer chính: nông dân - sản xuất sữa từ bò, thương nhân thu mua - thu mua sữa từ nông dân và bán lại cho các nhà sản xuất sữa (hoặc chế phẩm từ sữa), nhà sản xuất sữa và chế phẩm từ sữa (ví dụ: Sanlu...).

Nông dân Trung Quốc thật ra vẫn chăn nuôi trong điều kiện chuồng trại chật chội, không đảm bảo vệ sinh, do đó, lượng sữa do bò sản xuất ra ít và kém chất lượng. Để đảm bảo sản lượng thì nông dân pha thêm nước vào sữa để tăng sản lượng bán ra.

Thương nhân mua sữa kém chất lượng từ nông dân đã được pha loãng thì rất khó khăn để bán được cho các nhà sản xuất sữa yêu cầu hàm lượng chất đạm cao. Cái khó ló cái khôn. Vì một lý do nào đó, các thương nhân biết được phương thức đo lường hàm lượng đạm trong sữa của các nhà sản xuất là dựa vào hàm lượng Nitrogen (N) do đó các thương nhân chỉ cần giải quyết bài toán tăng hàm lượng N trong sữa là bán được hàng. Ngay cả các đại gia thế giới như Nestle, Dutch Lady, Arla, Unilever...đều dính chưởng trong vụ này chứng tỏ phương pháp testing hàm lượng đạm dựa vào hàm lượng N là rất phổ biến ở Trung Quốc. Thậm chí, nếu không muốn nói xa hơn thì các tập đoàn đa quốc gia khi đi đến các quốc gia khác nhau thì vẫn áp dụng các phương pháp sản xuất & quản lý kiểm soát chất lượng thống nhât đã được các nhà quản lý ở Headquarter lựa chọn rồi. Nghĩa là phương pháp testing hàm lượng đạm dựa vào hàm lượng N không chỉ được áp dụng tại Trung Quốc mà có thể cũng được các tập đoàn đa quốc gia áp dụng tại các công ty con ở các quốc gia khác (vì ưu điểm của phương pháp này là nhanh chóng & tiết kiệm chi phí). Chỉ có điều thương nhân ở các quốc gia khác không "sáng tạo" bằng các thương nhân Trung Quốc hoặc chưa bị phát hiện ra mà thôi. Do đó, Sanlu cũng như các đại gia khác cũng chỉ là nạn nhân của việc áp dụng một quy trình lab mới mà họ không lường trước được thế giới bên ngoài kinh khủng đến thế. Nếu sữa chỉ đơn thuần là sữa thì phương pháp testing này đúng là rất hiệu quả & tiết kiệm. Nhưng các chuyên gia phòng lab có "nằm mơ" cũng không bao giờ tưởng tượng ra được người ta có thể pha melanine vào sữa, đặc biệt việc pha melanine vào sữa không đơn giản vì melanine không tan trong nước do đó phải pha vào formol hay một hóa chất không mùi không vị khác có khả năng hòa tan melanine rồi sau đó mới hòa vào sữa.

Do đó, phải chăng công bằng hơn khi nhìn nhận tội danh 1 ở trên như một "tai nạn trong kinh doanh" của Sanlu và các tập đoàn kinh doanh sữa & chế phẩm từ sữa hơn là một hành vi có chủ ý của Sanlu và các tập đoàn khác liên quan. Trong kinh doanh luôn luôn tiềm ẩn những tai nạn, rủi ro như vậy do những hành động của các stakeholder nằm ngoài tầm kiếm soát của doanh nghiệp. Chính vì vậy kinh doanh luôn luôn đi kèm với bảo hiểm các rủi ro có thể phát sinh. Hệ thống bảo hiểm rủi ro đầy đủ đi kèm với hệ thống văn hóa doanh nghiệp và corporate governance mạnh sẽ giúp doanh nghiệp mạnh dạn và chủ động hơn trong việc đưa ra giải pháp xử lý những tai nạn kinh doanh theo kiểu này. Hy vọng báo chí công tâm hơn trong sự việc Sanlu và hướng cộng đồng doanh nghiệp đến một cách hành xử an toàn và chủ động hơn đối với những "tai nạn thương tâm" kiểu Sữa Melanine này chắc chắn sẽ còn xảy ra dài dài.

Ghi chú:

Bài viết này dựa trên giả định các thương nhân thu mua sữa không phải là "công ty gia đình" của các nhân vật quản lý cao cấp trong Sanlu như thường thấy. Nếu các thương nhân này là người nhà của các nhân vật quản lý của Sanlu như thường thấy tại các công ty Châu Á thì vấn đề không còn đơn giản kiểu này nữa.
[1] http://www.tuoitre.com.vn/Tianyon/Index.aspx?ArticleID=281331&ChannelID=2

[2] http://www.tuoitre.com.vn/Tianyon/Index.aspx?ArticleID=281416&ChannelID=2