Bộ Tài Chính đang trình dự thảo cổ phần hóa các đơn vị sự nghiệp công lập có thu trong đó có trường học lên Thủ tướng. Báo chí đã bình luận rất nhiều về tính bất cập của việc cổ phần hóa trường học. Trong khuôn khổ bài viết này tôi xin được đóng góp thêm 2 ý kiến sau minh chứng rằng việc cổ phần hóa là không thể đạt được mục đích nếu không muốn nói là làm tổn hại đến nền giáo dục nước nhà:
+ Xung đột lợi ích giữa mục tiêu lợi nhuận của nhà đầu tư và mục tiêu xã hội của trường đại học:
Khi cổ phần hóa thì nhà đầu tư tham gia vào doanh nghiệp tìm kiếm lợi nhuận. Lợi nhuận càng cao thì thời gian hoàn vốn càng nhanh, cổ phiếu càng giá trị. Do đó, nhà đầu tư sẽ không có động lực theo đuổi các khoản đầu tư mang mục tiêu xã hội dài hạn.
Thất bại trong các đợt cổ phần hóa các doanh nghiệp cấp nước trong thời gian qua là một minh chứng khi nhà đầu tư ngần ngại không muốn tham gia vào doanh nghiệp khi doanh nghiệp sau khi cổ phần hóa vẫn phải gánh các trách nhiệm xã hội. Tương tự như vậy, liệu có nhà đầu tư nào “dũng cảm” bỏ vốn trở thành cổ đông của trường đại học phải gánh các trách nhiệm xã hội nếu không vì những lợi ích khác như vị trí đất vàng của các trường đại học.
Những ví dụ xung đột lợi ích như thế này không phải là hiếm. Trong đa số trường hợp, ban giám đốc không thể thuyết phục được hội đồng quản trị và nhà đầu tư đành “nhắm mắt đưa chân” theo áp lực trước mắt. Ví dụ các công ty phải chạy theo đầu tư tài chính & bất động sản trong thời gian vừa qua do không tránh được áp lực lợi nhuận của cổ đông là những bài học nhãn tiền không thể bỏ qua.
+ Cổ phần hóa trường đại học nào?
Nếu cổ phần hóa những trường làng nhàng thì sẽ không có người mua ví khách hàng (sinh viên) không có để đảm bảo doanh thu. Còn cổ phần hóa những trường đại học hàng đâu thì càng làm cho mục tiêu xây dựng những đại học của khu vực hay thế giới càng xa vời. Các cổ đông đòi hỏi lợi nhuận ngắn hạn làm sao chấp nhận tiền đầu tư cho nghiên cứu cơ bản, khó sinh lợi nhuận nếu không muốn nói là không phát sinh lợi nhuận. Không có nghiên cứu khoa học cơ bản thì làm sao có những nghiên cứu đăng trên các tạp chí khoa học quốc tế, làm sao phát triển được đội ngũ nghiên cứu, nâng cao hàm lượng nghiên cứu trong giáo dục đại học, thoát khỏi lối giáo dục từ chương hiện nay.
Trừ các ngành học thời thượng như kinh tế, thương mại,... thu hút nhiều sinh viên, có thể tổ chức nhiều hệ (tại chức, cao đẳng, đào tạo từ xa...) để vét học phí còn có thể sinh lời (các trường này đa phần là trường thuộc khối ngành xã hội, suất đầu tư cơ sở hạ tầng thấp do không phải đầu tư hệ thống phòng thí nghiệm phục vụ nghiên cứu). Các trường đại học còn lại hiện nay đa phần là lỗ, phải sống nhờ bao cấp nhà nước. Giả định sau khi cổ phần hóa muốn nâng cao khả năng cạnh tranh thì các trường phải tăng lương cho đội ngũ giảng viên, thu hút thêm nhiều giảng viên giỏi về nghĩa là quỹ lương càng phình ra. Không tăng học phí đột biến thì chắc chắc các trường này cầm chắc từ lỗ đến lỗ chỏng gọng. Học phí các trường đại học khi đó phải tăng lên xấp xỉ mức các trường đại học dân lập hiện nay thì mới có thể tồn tại được. Học phí tăng nghĩa là cơ hội tiếp cận giáo dục đại học ngày càng trở nên xa vời với con em các gia đình trung bình và nghèo.
